Het onderhemd is een van de oudste kledingstukken die we nog dagelijks dragen, en zijn taak is in de kern nooit veranderd: het scheidt je huid van je bovenkleding. Wat wél veranderde, is het materiaal, de vorm en de status. Hieronder de hoofdlijnen, met de kanttekening dat kledinggeschiedenis zich slecht laat vastpinnen op precieze jaartallen — veel van wat rondgaat, is overlevering.
De wasbare tussenlaag
Eeuwenlang droeg men een hemd van linnen of wol direct op de huid, onder zwaardere en veel duurdere bovenkleding. Dat had een praktische reden die we vandaag nauwelijks nog voelen: bovenkleding was vrijwel niet te wassen. Het hemd ving lichaamsvet, zweet en vuil op en was het enige onderdeel dat regelmatig in het sop ging. Wie schoon voor de dag wilde komen, verwisselde het hemd — niet het pak.
Wol had daarbij de bijrol van isolatie. In slecht verwarmde huizen was een wollen laag tegen de huid het verschil tussen doorkomen en klappertanden. Diezelfde eigenschappen maken wollen onderhemden nog steeds bruikbaar, al is de wol tegenwoordig een stuk fijner gesponnen.
De union suit en de splitsing in tweeën
Rond het einde van de negentiende eeuw raakte in Noord-Amerika en Europa het eendelige ondergoed in zwang dat bekend werd als de union suit: één stuk van hals tot enkels, meestal in wol of een wolmengsel, met knoopsluiting aan de voorkant. Het idee was warmte zonder tocht op de taille.
Comfortabel was het maar matig, en in de loop van de eerste decennia van de twintigste eeuw werd het pak in de praktijk gesplitst in een boven- en een onderstuk. Dat bovenstuk is de directe voorloper van het onderhemd zoals we het kennen. Vanaf dat moment kon de bovenkant lichter en korter worden zonder dat de warmtefunctie van de rest in het geding kwam.
Legers, marines en de katoenen T-vorm
De overgang naar het lichte katoenen model wordt vaak toegeschreven aan militaire uitgifte. Marines en legers hadden behoefte aan ondergoed dat in warme klimaten werkbaar was, makkelijk te wassen en goedkoop in grote aantallen: katoen, mouwloos of met korte mouw, zonder knopen. Manschappen werkten er in hitte in door, en namen de gewoonte mee naar huis.
Uit die vorm groeide ook de naam T-shirt, doorgaans verklaard uit de T-vorm die het kledingstuk plat op tafel heeft. Dat het van ondergoed tot bovenkleding promoveerde is een verhaal van decennia en van film en muziek, en niet van één moment. Het verschil tussen die twee kledingstukken bespreken we op de pagina onderhemd of T-shirt; over de mouwloze variant lees je meer bij onderhemd versus singlet.
| Periode (bij benadering) | Typisch hemd | Belangrijkste functie |
|---|---|---|
| Tot ± 1900 | Linnen of wollen hemd | Bovenkleding schoon houden |
| Rond 1900 | Eendelige union suit in wol | Warmte van hals tot enkel |
| Eerste helft 20e eeuw | Katoenen mouwloos of kort-mouw model | Licht, wasbaar, uitgegeven aan militairen |
| Tweede helft 20e eeuw | Feinripp en jersey, minder gedragen | Ouderwets imago, huizen beter verwarmd |
| Nu | Katoen, modal, merino en technische vezels | Zweet, geur, comfort en laagjes |
Uit de mode en weer terug
Ergens in de loop van de jaren vijftig en zestig kreeg het onderhemd een stoffig imago. Er worden verschillende verklaringen voor gegeven — de opkomst van het T-shirt als zichtbaar kledingstuk, filmsterren die er zonder verschenen, en niet in de laatste plaats centrale verwarming, die de warmtefunctie overbodig maakte. Zeker is dat het kledingstuk generaties lang werd geassocieerd met oudere mannen.
De terugkeer kwam via een andere route: functie. Dunne, gladde stoffen die vocht afvoeren maakten het hemd bruikbaar onder een overhemd op kantoor, onder werkkleding en als eerste laag bij kou. Wie nu een hemd draagt, doet dat zelden voor warmte alleen, maar om zweet op te vangen, doorschijnen te voorkomen en dure bovenkleding te sparen — precies de oorspronkelijke reden, in een moderne verpakking. De volledige argumentatie staat bij waarom een onderhemd dragen, en het klassieke geribbelde model vind je terug bij katoenen onderhemden.
De vorm veranderde, de rol niet: het onderhemd is nog steeds de goedkoopste, makkelijkst wasbare laag in je kast. Een hemd van ± €8–15 vervangen is nog altijd voordeliger dan een trui of overhemd dat je stukwast.
Verder lezen
Veelgestelde vragen
Waar komt de naam singlet vandaan?
Het woord verwijst naar een enkellaags kledingstuk, in tegenstelling tot gevoerde of dubbele varianten. Voor de term tanktop wordt vaak een verband gelegd met vroege badpakken en zwembaden die 'tanks' werden genoemd, al is die verklaring niet hard te maken.
Waarom heet het 'een hemd van opa'?
Omdat de generatie die het als vanzelfsprekend droeg inmiddels ouder is, en het geribbelde witte model daar visueel aan gekoppeld raakte. De stof zelf is intussen sterk vernieuwd, waardoor moderne modellen weinig meer met dat beeld te maken hebben.
Is een onderhemd tegenwoordig nog nodig?
Nodig is het niet, nuttig vaak wel. Onder een overhemd houdt het zweet van de bovenstof, onder werkkleding voegt het een droge laag toe, en in de winter scheelt het merkbaar in warmte zonder extra volume.